In de dood verbonden

IN DE DOOD VERBONDEN
Over zelfdoding onder meisjes in de antieke wereld in relatie met het huwelijk
Door Jessie Mensink
0300985
31-12-2004

Afsluiting van de Honours Programma Cursus
‘Confrontaties met de dood’
verzorgd door
prof. dr. A. Borsboom
dr. E. Venbrux

INLEIDING

Reeds lange tijd voor ik begon aan mijn studie Griekse en Latijnse Taal en Cultuur heb ik het boek Zelfdoding in de antieke wereld gelezen 1) , geschreven door de man, die later n van mijn docenten Oude Geschiedenis zou worden. Een zeer opvallend gegeven dat is gebleken uit de statistische gegevens die in het boek te vinden zijn, is het feit dat het aantal sucidale jonge vrouwen ongeveer even groot is als het aantal sucidale jongemannen, terwijl de vrouwen slechts eenderde van de lijst bezetten. In het boek is slechts een klein hoofdstuk opgenomen over zelfdoding onder nymphai in de oudheid, dus toen de tijd daar was om de Honours Programma cursus Confrontaties met de dood af te sluiten door middel van een essay, besloot ik hierover te schrijven.
Bij mijn onderzoek naar zelfdoding onder nymphai in de oudheid heb ik zeer veel baat gehad bij een lijst sucidale nymphai van dr. Anton van Hooff, die zo goed was mij het product van zijn morbide verzamelaarswerk te verstrekken. Het is echter noodzakelijk dit bronmateriaal met kritische blik te bezien. De gevallen van zelfdoding in de oudheid die ons zijn overgeleverd, zijn door de filters van oude vooroordelen gegaan en geven zodoende een beter beeld van hoe de oudheid zelfdoding wilde zien, dan van hoe de historische werkelijkheid was.
Wat hierbij meteen opvalt, is dat meer dan de helft van de gevallen fictief is, hetgeen hetzij betekent dat de bron expliciet de waarheid van het verhaal betwijfelt, hetzij dat het geval is opgenomen in een bron die behoort tot een genre dat geen historische waarheid weerspiegelt. 2) In plaats van werkelijke zelfdoding door vrouwen, beschreef men vrouwelijk sucidaal gedrag kennelijk liever in mythen, hetgeen betekent dat deze vorm van zelfdoding tot de verbeelding sprak. Wat ligt aan dit wonderbaarlijke verschijnsel ten grondslag, de mythe als reflectie van de werkelijkheid, of de mythe als drager van exempla?3)

EEN ANTIEKE EN EEN MODERNE HYPOTHESE…

Ook de medische wereld in de oudheid was zich ervan bewust dat nymphai een risicogroep vormden. Op naam van Hippokrates 4) is ons een tekst overgeleverd, die stelt dat het menstruatiebloed bij nymphai geen uitweg kan vinden, zich daardoor ophoopt bij het hart en het middenrif en daardoor weer sombere gedachten veroorzaakt. De remedie die “Hippokrates” hun biedt is zo snel mogelijk te zorgen voor omgang met mannen.
Het moge hiermee duidelijk zijn dat men in de oudheid uitsluitend kijkt naar medische verklaringen van sucide en niet – zoals men tegenwoordig pleegt te doen – een oorzaak zoekt in de sociale structuren binnen de maatschappij. Als men moderne denkcategorien toepast op de verschijnselen die deze arts waarnam, zal men de nadruk leggen op de angsten en het verdriet waar antieke meisjes mee te maken moeten hebben gehad, emoties die in sterke mate met het huwelijk verbonden moeten zijn geweest.

TUSSEN MEISJE EN VROUW

Wanneer een meisje geen kind meer was (parthenos), maar ook nog geen getrouwde vrouw (gyn), bevond zij zich in de ambigue levensfase waarin zij nymf genoemd werd. De belangrijkste gebeurtenis in het leven van zo’n nymf was het huwelijk, een angstaanjagende stap, die echter niet vermeden kon worden, omdat zij pas als getrouwde vrouw, gun, haar rol in het leven kon vervullen. Met het oog op het baren van zoveel mogelijk kinderen, werden meisjes geacht in het huwelijk te treden zodra zij lichamelijk in staat waren kinderen te krijgen, dus nadat de eerste menstruatie was opgetreden. Het gegeven dat die meisjes misschien geestelijk nog niet toe waren aan een huwelijk werd genegeerd.
Het huwelijk betekende voor een meisje ook de overgang naar de oikos waartoe haar echtgenoot behoorde en zodoende een verandering van huiscultus. Allerlei exempla benadrukken dat volledige loyaliteit aan de nieuwe oikos de ideale vrouw kenmerkte. De vraag of zij zich wel kon identificeren met de nieuwe oikos moet voor de nymph beangstigend zijn geweest.
De onbevangenheid en directheid waardoor het seksuele leven in het huwelijk en daarbuiten wordt getekend, biedt ons een (hoewel niet absoluut zekere) waarborg dat zowel de vrouw als de man het vanzelfsprekend vond dat het huwelijk ook geslachtelijke omgang tussen hen initieerde. 5) Dit betekent echter niet dat de jonge vrouw geen angst kon hebben voor wat haar te wachten stond. Longus’ roman Daphnis en Chlo verstrekt ons hierover enige – zij het fictionele – informatie. Wanneer Daphnis van een oudere vrouw geleerd heeft hoe hij zijn liefdesverlangen bij een vrouw kan bevredigen, waarschuwt zij hem dat Chlo bij haar ontmaagding zal wenen, weeklagen en pijn hebben.
Een andere bron die informatie biedt over de moeilijkheden bij het huwelijk is de Anthologia Palatina, waarin onder meer het droevige verhaal verteld wordt over de maagd die verscheurd werd door de waakhonden, nadat ze in de huwelijksnacht het huis ontvlucht was. 6) Dat het huwelijk met name voor de vrouw, voor wie de drempel aanzienlijk hoger was dan voor de doorgaans wat oudere man, niet uitsluitend een feestelijke aangelegenheid was, moge duidelijk zijn.

MOTIEVEN

Om ons een goed beeld te vormen van wat de nymphai tot de onomkeerbare stap van zelfdoding dreef, is het goed de motieven die in de oudheid aan de nymphai werden toegeschreven eens op een rij te zetten. De antieke motieven werden gecategoriseerd door hen die zich met het recht bezighielden. Zij waren tamelijk objectief, zoals van antieke rechtsgeleerden ook verwacht werd. De antieke interpretatie neigt echter wel lichtelijk naar het benadrukken van vrijheid en bewustzijn in de beweegredenen, daarom is er nauwelijks aandacht voor geestelijke labiliteit. Zoals in onderstaand diagram te zien is, zijn de meest voorkomende motieven van zelfdoding pudor, dolor, desperatio en fides. Pas op geruime afstand volgen de overige motieven.

Pudor

Het oude gezegde luidt : “Als men niet is, wie men was, is er niets waarom men wil leven.” 7) De antieke maatschappij was door zijn sterke orintatie op heroek een schaamtecultuur. De angst voor gezichtsverlies of verlies van een goede naam is een van de sterkste drijfveren voor antieke mensen, veel belangrijker dan het schuldgevoel, dat de antieke teksten omschrijven als mala conscientia. Van een antiek leider wordt verwacht dat hij zich van het leven berooft als hij in een slag het onderspit heeft gedolven en de mensen zodoende niet meer onder ogen kan komen. Soms doodden vrouwen zichzelf omdat ze zich schaamden voor hun verantwoordelijkheid voor de val van hun man.
Meestal is het eerverlies van een vrouw echter verbonden met een seksuele vernedering. De meeste pudor-zelfmoorden bij vrouwen werden dan ook gepleegd na verkrachting of bij directe dreiging daartoe. Vrouwen die na ontering vrijwillig het leven verliezen, winnen een goede reputatie. Bij de vrouwelijke pudor-zelfmoorden in de mythe is het thema van incest zeer dominant.
Een goed voorbeeld van een meisje dat zich uit pudor gedood heeft is Diktynna (Britomartis). Britomartis was een Kretenzische nimf, de dochter van Zeus en Karme en gunstelinge van de jachtgodin Artemis. Minos vervolgde haar negen maanden lang met zijn liefde. Uiteindelijk stortte zij zich in zee, maar werd opgevangen in vissersnetten en overleefde zodoende. Daarop werd zij onder de godinnen opgenomen en onder de naam Diktynna vereerd.

Dolor

Bij het motief dolor onderscheiden wij twee oorzaken, verdriet om een gestorven dierbare, of verdriet om een onvervulbare liefde. Onder verdriet verstaan wij hier een rouwproces dat enige tijd in beslag nam, met daarop volgend de werkelijke zelfdoding. Het rouwen is in de antieke wereld taak van de vrouw.
Vrouwen zorgen bij de uitvaart voor het rouwmisbaar. Wanneer vrouwen hun man of zoon (dochters waren in de oudheid geen zelfdoding waard) hadden verloren was zelfmoord gerechtvaardigd. Bij zelfdoding door verdriet om een onvervulbare liefde speelt soms ook het wraakaspect een rol, door de zelfdoding bijvoorbeeld te voltrekken voor de deur van de wrede afwijzer of door een verwijtende brief achter te laten om een vloek over de pijniger af te roepen. 9) De gebruikelijke methoden bij zelfdodingen met dolor als motief waren verhanging en het weigeren van voedsel.
Voorbeelden van meisjes die zich door dolor van het leven beroofd zouden hebben zijn Ariadne, Polyxena, Selene, Chlo en Thisbe. Het verhaal van Thisbe zal als voorbeeld dienen voor het vervolg van dit essay. Een buitengewoon knappe Babylonische jongeman, beminde de al even mooie Thisbe. Zijn liefde werd beantwoord, maar hun ouders, die in vijandschap met elkaar leefden, gaven geen toestemming voor hun huwelijk. Na vele ontmoetingen bij de schutting tussen hun huizen, spraken zij af elkaar bij het graf van Ninus buiten de stad te ontmoeten. Nauwelijks was Thisbe op de afgesproken plaats aangekomen, of zij moest vluchten voor een leeuw en verloor daarbij haar sluier, die de leeuw met zijn bek nog bebloed van zijn eerder prooien verscheurde. Toen Pyramus kort daarna arriveerde en de bebloede sluier zag, beroofde hij zich, in de stellige overtuiging dat Thisbe door een wild dier gedood was, van zijn leven. Te laat keerde Thisbe terug. Zij zag haar dode minnaar en doorboorde zich met zijn zwaard.

Desperatio

Wanhoop is een weinig genuanceerd begrip. Wanneer de antieke waarnemer geen ander motief voor een zelfdoding kan constateren, wordt in laatste instantie op elke zelfdoding het motief desperatio geplakt, omdat het levensperspectief is verloren. De desperatio-zelfdoding wordt vaak gekenmerkt door een acute beslissing tot de dood. De desperatio-zelfdoding komt vaak voor na een nederlaag of bij de inname van een stad, mijns inziens omdat zij het risico liepen door toedoen van de overwinnaars hun zedigheid te verliezen. Per definitie zijn de sferen van krijgsmacht en politiek gesloten voor vrouwen. Wel komt het echter meerdere malen voor dat vrouwen door hun man worden meegesleurd in de val.
Een bekend voorbeeld van een desperatio-zelfmoord is die van Antigone. Antigone is de dochter van Oedipus en Iocaste of Euryganea. Toen haar blinde vader in ballingschap ging, vergezelde zij hem bij al zijn omzwervingen en deelde zijn ongelukkig lot tot hij in Attica stierf. Naar Thebe teruggekeerd tijdens de strijd tussen haar broers Eteokles en Polyneikes, waagde zij het in weerwil van Kreons gebod haar gesneuvelde broer Polyneikes te begraven. In het grafgewelf van de Labdakiden, waar zij wegens deze daad was opgesloten in afwachting van haar dood, verhing Antigone zich, waarna ook haar verloofde Haimon, de zoon van Kreon, zich van het leven beroofde.

Fides

Hoewel het altrusme in de antieke wereld minder verbreid was dan men meestal aanneemt, krijgen de zelfdodingen met trouw of toewijding, fides of devotio, als motief veel aandacht om hun exemplarische waarde. Fides is een deugd van personen die een lagere positie hebben op de sociale ladder. De relatie van een vrouw tot haar echtgenoot was een dergelijke ongelijke relatie. Vrouwen gaan met hun man de dood in omdat zij zonder hun man geen enkele waarde meer hebben. Ook wanneer de vrouw samen met de man de vrije dood ingaat, beschouwen we dit als een dood die is ingegeven door fides. Het meest sprekende voorbeeld van een fides-zelfmoord is die van Alkestis.
Alkestis is de dochter van Pelias en de vrouw van Admetos. Admetos was een gunsteling van Apollo en onder de andere weldaden die de god hem bewees was ook deze, dat hij van de Moirai de gunst verwierf dat, wanneer zijn levensdraad gesponnen was, een ander in zijn plaats zou mogen sterven. Nadat de ouders van Admetos hadden geweigerd, stierf Alkestis vrijwillig voor hem. Zij had al kinderen, waardoor de voortzetting van de oikos verzekerd was en zij haar taak in het leven vervuld had. Juist toen Admetos dit had vernomen en zich aan de grootste wanhoop had overgegeven, kwam Herakles langs en deze held haalde Alkestis voor hem terug. Om haar onvoorwaardelijke trouw aan de oikos waartoe ze door het huwelijk was gaan behoren, wordt Alkestis als voorbeeld voor alle vrouwen genoemd.

ANALYSE VAN DE VOORBEELDMYTHEN

Wanneer we de mythen vergelijken die als voorbeeld dienen bij elk van de belangrijkste motieven van zelfdoding onder jonge vrouwen, ontdekken we al spoedig dat de moraal voor elk verhaal min of meer gelijk is.
Aan het begin van elke mythe wordt duidelijk dat de vrouw in haar vrijheid beperkt wordt, doordat zij onder de macht van een ander (veelal een man) valt. Zo wordt Diktynna beheerst door de fysiek sterkere Minos, Thisbe door haar vader, Antigone door Kreon en Alkestis door Admetos. Dan volgt een voorval tussen een man en een vrouw. Er is sprake van liefde, beantwoord of onbeantwoord, tussen een vrouw en haar minnaar of tussen een vrouw en n van haar mannelijke familieleden. Door dit voorval wordt de vrouw op de proef gesteld. Kan zij ondanks het feit dat ze de zwakkere partij is deugdzaam handelen?
In het geval van Diktynna bestaat die deugdzaamheid uit kuisheid, in de andere gevallen uit onvoorwaardelijke trouw aan de man of de familie waartoe de jonge vrouw behoort. Steeds doet de nymph ongeacht haar benarde positie wat zij het beste acht. Zo verkiest Diktynna haar kuisheid boven haar leven en werpt zij zich in zee voor Minos haar kan onteren, zo kan Thisbe niet doorleven zonder Pyramus, zo begraaft Antigone in weerwil van het bevel van Kreon haar broer en zo acht Alkestis haar leven minderwaardig aan dat van Admetos.
In het geval van Antigone zien we ook iets van de moeilijke overgang naar de andere oikos, waarover ik reeds heb gesproken. Antigone is verloofd met Haimon, de zoon van Kreon. Antigone is nog geen lid van de oikos van Kreon; pas haar huwelijk met Haimon zal haar doen overgaan tot deze nieuwe oikos. Kreon verbiedt haar nu haar broer uit haar oude oikos te begraven. Door toch haar broer te begraven laat Antigone zien nog sterker verbonden te zijn met haar oorspronkelijke oikos dan met haar nieuwe. Na hun sterke optreden worden de vrouwen soms reeds in de mythe beloond. Diktynna en Alkestis worden bijvoorbeeld beide uit de dood gered en Diktynna wordt zelfs onder de godinnen opgenomen. In ieder geval houden de vrouwen aan hun weldaad buiten de mythe een goede naam over. Thisbe en Antigone worden gezien als de sterke vrouwen uit de oudheid en Alkestis wordt om haar kinderlijke liefde en huwelijkstrouw als voorbeeld voor alle vrouwen genoemd. 10)
Deze analyse is niet alleen van toepassing op de mythen die ik hier heb gebruikt, maar geldt voor verreweg de meeste verhalen over zelfdoding door jonge vrouwen. We kunnen aan de hand vaan deze analyse zodoende het onderstaande model opstellen voor mythen over sucidale nymphai.

Vrouw machteloos ==> test ==> vrouw deugdzaam ==> vrouw geprezen

MYTHEN IN RELATIE TOT DE WERKELIJKHEID

Zoals in de inleiding vermeld is, komt zelfdoding bij vrouwen in de oudheid hoofdzakelijk in mythen voor. Aan de hand van bovenstaand model kan worden bekeken in welke relatie mythen staan tot de werkelijkheid. Er zijn twee belangrijke manieren waarop naar mythen gekeken wordt. De eerste manier is het beschouwen van een mythe als een reflectie van de werkelijkheid. Of we uit het hoge aantal zelfdodingen in mythen mogen afleiden dat zelfdoding onder nymphai in de praktijk ook relatief frequent voorkwam is moeilijk te zeggen, daar het aantal historische voorbeelden nu eenmaal minder talrijk is.
De tweede en mijns inziens beste manier van beschouwen legt de nadruk op de exemplarische waarde van mythen. 11) Opvallend is dat de mythen over zelfdoding door nymphai grote stichtelijke en exemplarische waarde hebben. Deze exemplarische waarde is voornamelijk opgesloten in de motieven voor de zelfdoding. In verreweg de meeste mythen waarin nymphai zelfmoord plegen, wordt de nadruk gelegd op de twee grootste vrouwelijke deugden: kuisheid (pudor) en trouw aan en afhankelijkheid van de man (fides, dolor en desperatio). Het is zeer waarschijnlijk dat de mythen niet alleen de meisjes aanzetten tot hetzelfde zedige gedrag, maar hen ook wezen op hun rol in het leven. We zouden kunnen zeggen dat mythen hielpen de twijfels omtrent die ambigue rol van de vrouw in de antieke wereld weg te nemen of in ieder geval te verzachten. De vrouw mocht dan wel een ondergeschikte positie hebben, maar wanneer zij zich zedig gedroeg werd ze geprezen. En wat is belangrijker dan lof in een schaamtecultuur, waarin men zich ziet door de ogen van anderen?

CONCLUSIE

In de oudheid zocht men niet naar sociale oorzaken van sucide, zoals men tegenwoordig – zo ook in dit onderzoekje – pleegt te doen. Om uit te vinden waardoor jonge vrouwen in de oude wereld tot sucide werden gedreven, hebben wij eerste de motieven die hun al sinds de oudheid worden toegeschreven opgesomd. De meest voorkomende motieven van zelfdoding zijn pudor, dolor, desperatio en fides. Pas op geruime afstand volgen de overige motieven. Na analyse van een voorbeeldmythe bij elk van de vier belangrijkste motieven, was het mogelijk een model op te stellen voor mythen waarin zelfmoord door jonge vrouwen te sprake komt. Het model stelt dat vrouwen in een machteloze positie verkeren, vervolgens in hun deugdzaamheid op de proef worden gesteld en tenslotte, na zich kuis en zedig gedragen te hebben geprezen worden. Mijns inziens hebben mythen volgens dit model een grote exemplarische waarde. De mythen helpen de vrouw invulling te geven aan haar leven en vertellen haar welke rol de hare is.
Ik vond het erg interessant me te verdiepen in zelfdoding onder jonge vrouwen in de oudheid. Daar ik zelf ongeveer in de leeftijdscategorie van de nymf val, kon ik mij bijzonder goed inleven in de motieven van de meisjes. Ook ik weet niet wat ik gedaan zou hebben als ik zo jong had moeten trouwen. Misschien had ook ik dan wel troost geput uit al die exemplarische mythen, of was ik – nog beter – zelf tot sucidaal voorbeeld geworden…
Anton van Hooff, Zelfdoding in de Antieke wereld, Nijmegen 1990.
Genres die geen historische werkelijkheid weerspiegelen zijn bijvoorbeeld de epiek, het drama en de roman.
Stichtelijk verhaal. Een eenvoudig voorbeeld van een exemplum vinden we bij Pindaros, die zowel in Olympische Ode 3, als in Nemesche ode 1 en Isthmische ode 4 de daden van Herakles aanhaalt als voorbeeld voor de daden van een overwinnaar.
Hippokrates, Peri Parthenion
De man had daarvoor meestal al wel seksuele ervaringen opgedaan, maar niet met de vrouw met wie hij trouwde.
Anthologia Palatina 9, 245.
Atthaia, Antikleia, Argus’ vader, Arruntius’ vrouw, Eurydike, Kreoons vrouw, Gordianus, Hampsicora, Iasoon, Kioos, Neaira en Sisyngambris hebben allemaal deze woorden gebezigd.
Diktynna betekent “de visnettige”
Dit wordt door Van Hooff exsecratio genoemd.
Sterker nog: uit grafinscripties kennen wij vrouwen die geprezen worden omdat ze de vloek die op hun man rustte hebben overgenomen en zo zijn gestorven.
M.R.Lefkowitz, Women in Greek myth, Londen 1986
BRONNEN

W. den Boer, Eros en Amor, man en vrouw in Griekenland en Rome, Den Haag 1962.
E.B. Castle, De opvoeding in de klassieke oudheid, Utrecht 1965.
A.J.L. van Hooff, Zelfdoding in de Antieke wereld, Nijmegen 1990.
A.J.L. van Hooff, Female suicide between ancient fiction and fact, Laverna III (1992), S. 142-172.
M.R.Lefkowitz, Women in Greek myth, Londen 1986.
M.R. Lefkowitz, Women in Greece and Rome, Toronto 1977.
F. Pannewick (ed.), Martyrdom in Literature, Reichert Verlag Wiesbaden 2004, (125-136).
J.G. Schlimmer en Z.C. de Boer, Woordenboek der Grieksche en Romeinsche Oudheid, Haarlem 1910.